اخبار

دکتر حسن احمدی/ استاد آبخیزداری دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، عضو پیوسته فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران

تعریف سیل

زمانی که پوشش گیاهی جنگل، مرتع و اراضی کشاورزی تخریب و خاک لخت شود ، بر اثر فرسایش آبی خاک از بین می رود و در اثر آن، بارش بجای نفوذ در سطح دامنه جاری شده و رواناب  ایجاد می شود. پیوستن روان آبها موجب تجمع آب بیش از گنجایش رودخانه شده و در نتیجه سیل ایجاد می گردد.

دو عامل اصلی در ایجاد سیل در کشور موثر می باشندکه توسط انسان صورت می پذیرد :

  • تخریب اکوسیستم های طبیعی شامل : جنگل، مرتع، بیابان و کشاورزی به عنوان اکوسیستم دست ساز انسان
  • عوامل مهندسی: شامل طراحی شهرها و روستاها، طراحی پل ها، طراحی جاده های شهری و روستایی و ایجاد سازه ها برای مهار سیل

 

مناطق پنج گانه اکولوژیک کشور:

  • هیرکانی (جنگل های شمال کشور)
  • ارسباران
  • زاگرس
  • ایرانی و تورانی
  • خلیج فارس و عمان

وسعت و پراکندگی منابع طبیعی تجدید شونده که بیش از 80درصد از سطح از کشور را به خود اختصاص داده و پدیده های اجتماعی- اقتصادی حاکم بر آن در طول ادوار گذشته موجب دخالتهای غیراصولی در این منابع و خرابی های به جا مانده را نمی توان در یک دوره کوتاه مدت بازسازی کرد.

 

 

مساحت اکوسیستم های طبیعی در ایران

منابع مساحت (هکتار) توضیحات
جنگل شمال 1.300.000 به گفته کارشناسان کمتر از یک میلیون
جنگل ارسباران 160.000
جنگل زاگرس 5500000
جنگل تورانی- خلیج فارس 55000000
مراتع 86100000
بیابان 40000000 به گفته ی احمدی

آمار سازمان جنگل- مراتع و آبخیزداری

 

در حال حاضر عوامل بسیاری در ایجاد اختلال در چرخه طبیعی حیات در فلات ایران نقش دارند. آستانه حساسیت چرخه طبیعی حیات نسبت به عوامل مخرب بسیار بالاست، بگونه ای که در مقابل هرپدیده جدید بیرونی و تحمیلی به سرعت واکنش نشان می دهد.

سلسله جبال زاگرس از کنار دریاچه وان در ترکیه آغاز می شود و استان های آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، ایلام، لرستان، چهار محال و بختیاری، اصفهان، کهگیلویه و بویر احمد، فارس و بخش عمده ای از استان خوزستان را در بر می گیرد.

طول تقریبی این رشته جبال به حدود 1400کیلومتر و مساحت آن حدود 6000 کیلومتر مربع تخمین زده می شود و رودخانه های بزرگی مانند کرخه، زاینده رود و کارون که دومین رودخانه بزرگ جهان با طول 850 کیلومتر است، از این کوه ها سرچشمه می گیرند.

حوزه های آبخیز تمام مناطقی که در شمال ، غرب و شمال غربی کشور از پوشش جنگلی ، مرتع و کشاورزی پوشیده شده اند و علت اساسی آن تخریب جنگلها ، مراتع و کشاورزی در حوضه های بالا است دو رشته کوه البرز و زاگرس پوشیده از جنگل و مرتع است که در نوع خود در دنیا بی نظیر می باشد، ولی به علت تخریب جنگل، مرتع و کشاورزی در اراضی جنگل، تقریبا می توان گفت که جنگل های زاگرس در خطر نابودی  است.

درایران سالانه 63000 هکتار از جنگلهای البرز و زاگرس تخریب می شود که علت آن استفاده ی بی رویه چرای دام می باشد، امروزه 2 تا 2/5 برابر ظرفیت مراتع کشور دام وجود دارد. که خود علل اصلی تخریب مراتع است.(مخدوم)

 

ارزش اکولوژی، زیست و اقتصادی جنگل های کشور :

  • هر هکتار جنگل 1600 متر مکعب آب را وارد آبهای زیر زمینی می کند .
  • هر هکتار جنگل حدود 2.5 تن اکسیژن تولید می کند.
  • کاهش تبخیر رطوبت خاک به میزان 40 درصد
  • افزایش رطوبت نسبی هوا به مقدار 10 درصد
  • افزایش 20 درصدی ضریب نگهداشت رطوبت خاک ( لاشبرگ درختان تا 13 برابر وزن خود آب جذب می کند)
  • نقش ارزمند در جلب گردشگر و سایر جاذبه های آن می تواند شرایط مناسبی را فراهم سازد.
  • سهم و اهمیت تولید اکسیژن: هر فرد در شبانه روز به طور متوسط یک کیلوگرم غذا، 1/5 کیلوگرم آب و 16 کیلوگرم هوا مصرف می کند.
  • هر گرم بنزین 14 گرم اکیسژن هوا می گیرد و هر لیتر آن 1711 گرم دی اکسید کربن تولید می کند. هرهکتار جنگل و مرتع سالانه 2/5 تن اکسیژن تولید و 4/5 تن گاز کربنیک جذب می کنند.
  • ارزش مجموع ذخائر نفت گاز حدود پنچ تریلیون یورو، تنها پنج درصد ارزش منابع طبیعی تجدید شوند.

بانک جهانی : بیشترین خسارات 25.500 میلیارد ریال در بخش آب و 22600 میلیارد ریال در بخش منابع طبیعی ایران بوده است.

بررسی شاخص های جهانی نظیر شاخص های عملکرد زیست محیطی کشور نشان دهنده روند نزول ایران در رتبه بندی جهانی است . ( تنها در سال 2008 میلادی سقوط 14 پله )

 

عوامل مهندسی

در این سیل 12 هزار کیلومتر جاده شهری و روستایی تخریب شده و 450 شهر و روستا زیر آب رفته و بیش از 400 دهنه پل تخریب شده است. چرا؟

کدام ارگان مقصر است؟

مهندسین عمران، راه ها و ساختمان ها که طراح جاده ، پل و شهر و روستاها هستند .آیا این مهندسین محیط کاری خود را که محیط طبیعی است ، می شناسند. چند واحد تحصیلی در دانشگاه از دروس منابع طبیعی و محیط زیست را گذرانده اند.

در کلیه دانشکده های فنی دنیا حداقل 10 تا 15 واحد درسی در محیط طبیعی می گذرانند تا اکوسیستم را بشناسند؛ رودخانه را بشناسند و طراحی راه ها و پل ها را براساس دبی های با دوره برگشت 50 و 100 ساله محاسبه کنند. تا اینکه پل تخریب نشود.

در این سیل بندرت پل های قدیمی که بیش از 100 سال قدمت دارند را تخریب نموده و پلها طوری طراحی شده که جریانهای بزرگ را می توانند عبور دهند.

سالانه در کشور حدود 2/5 میلیارد تن خاک حاصلخیز تخریب شده و از دسترس خارج می شود ، در شرایط فعلی سیل بیش از یک میلیون هکتار اراضی کشاورزی و چندین میلیون هکتار از جنگل و مرتع را تخریب نموده که حاصل آن گل و لای بجامانده در شهر و روستای مناطق سیل زده است.

خسارت سیل در اراضی کشاورزی 6 هزار میلیارد تومان برآورد شده است، در این میان میزان خسارت در جنگل و مراتع مشخص نیست مسلما میزان خسارت کمتر از اراضی کشاورزی نمی باشد.

از آنجاکه برای هر سانتی متر مربع خاک در شرایط اقلیمی مرطوب مانند: شمال کشور بین 300 تا 500 سال زمان و در سایر مناطق خشک و نیمه خشک بیش از 1000 سال زمان لازم است. چگونه می توان خاک حاصلخیز از دست رفته را جبران کرد… !!!

 

پل های جدید که در سیل اخیر تخریب شده است

جنگل درحال تخریب

جنگل تخریب شده

پل های قدیمی بجامانده

استفاده ی بی رویه چرای دام که باعث تخریب مراتع میشود.

دیدگاهتان را بنویسید